नकुशा

पत्रकारिता आणि पत्रकार यांच्याबद्दल मला नेहमीच आकर्षण वाटत आलय. त्यामुळे जेव्हा आणि जिथे संधी मिळेल तिथे मला पत्रकारांशी संवाद साधायला आवडतो. अशीच एक पत्रकार मुंबईच्या मध्य रेल्वे मध्ये हल्लीतच भेटली. खरतर संध्याकाळच्या वेळी शांतपणे झोपून किंवा फारतर गाणी ऐकत किंवा पुस्तक चाळत प्रवास कारण मला खूप आवडत. आणि मी तेच करत होते; हातातलं व. पुं. च पुस्तक चाळत स्वस्थ प्रवास करत होते. तितक्यात दादरला चढलेल्या प्रचंड गर्दीतून एक कॅमेरा आता आला, आला कसला पडलाच तो! त्यामागून चित्र विचित्र आवाज आणि धडपडतच एक २५-२७ वर्षांची सबला नारी आत आली: मध्य रेल्वे, गर्दी आणि दादरच्या डोंबारणीना (तिच्या शब्दात दादरच्या बायका). {म्हणा खरच आहे ते डोंबारी करत नसतील असल्या कसरती करत चढतात संध्याकाळच्या दादरवरून चढणार्या बायका आणि प्रवासही करतात अश्याच कसरती करत}  इंग्रजाळलेल्या मराठीत शिव्या हासडत आणि त्या कॅमेराला सावरत ती एकदाची आत आली. { प्रचंड गर्दीचा फायदा हिला कळलेलाच नाही, तिच्या धारातीर्थी पडणार्या कॅमेराला खाली पडू न देता त्या अपर दयाळू गर्दीने खांद्यावर, मांडीवर झेलल होतं. :D :D ] असो. तिला तिचा कॅमेरा सुस्थितीत मिळाल्यावर मात्र ती जरा शांत झाली. कुर्ला येईपर्यंत आजू-बाजूच्यांशी संवादही साधू लागली. तेव्हा कळल की ती सबला नारी freelancing journalist होती. 

मग माझ कुतूहल जाग झालं आणि बोलता बोलता तिच्या कॅमेरात एका "गोजीरी"शी ओळख झाली. तिच्या कॅमेरात एक विडीओ होता. ज्याची सुरुवात त्या गोजीरीच्या गोंडस आणि लोभस चेहऱ्याने होत होती. मी पटकन म्हटलं किती गोंडस पिल्लू आहे मस्त. खिन्न हसून ती मला म्हणे पूर्ण पहा की, माझ्या हृदयाच्या खूप जवळचा आहे पण तुला म्हणून दाखवते पहा पहा. समजून घेशील तर खूप काही असेल नाही तर माझ्या आयुष्यातलं पाहिलं प्रोजेक्ट आणि तू एक मुलगी म्हणून पहा. त्या सुंदर गोंडस चेहऱ्याच्या मागे आवाज मधाळ बोबडा गोड आवाज. " माझ नाव नकुशा" त्या गोजिर्या चेहऱ्याच नाव नकुशा? माझ्या भुवया उंचावल्या, ती माझ्याकडे अर्थपूर्ण पहात होती. " लेक वाचवा आंदोलन ( save girl child )आणि त्याचे यश" , अमीर खान च्या 'सत्यमेव जयाते'चे पडसात आणि डॉ. चौघुले फरार या सार्यांचे साद-पडसात अश्या अनुशंगाच्या च्या काही प्रौढ आवाजातल्या ओळी आणि पुन्हा तोच लोभस निरागस चेहेरा, पण आता निर्विकार, भावना विरहीत डोळ्यात दडलेली ती बहुप्रश्नांकीत नजर काळजाला हात घालत होती! परत तोच आवाज आणि  पुढे असेच काही चेहेरे निरागस, कोवळे, मग थोडे समंजस, काही तरुण, काही सोशिक, काही गोरे, काही काळे, सगळ्यात साम्य एकाच हरवलेली आणि ना-उमेद नजर! एक छोटा विडीओ संपला. हातात कॅमेरा तसाच पकडून मी फक्त तिच्याकडे पाहिलं ती सांगत होती," आपण कोणालातरी आवडत नाही ही भावना सहन होण्याच्या पलीकडची आणि त्यात ह्या अश्या कितीतरी मुली अजून खेड्यात अश्या नकोश्या असण्याच्या भावनेने  आणि आई-वडिलांवर भार ह्या शब्दांनी दुखावलेल्या अवस्थेत दडपून  जगत आहेत. महाराष्ट्राची लेक म्हणून जन्माला यायची शिक्षा भोगत. त्यात भर म्हणून त्याचं नावच "नकुशा" ठेवण्यात येतं. म्हणजे जेव्हा जेव्हा नाव घेतलं जाईल तेव्हा तेव्हा त्या नकोश्या आहेत ही जाणीव त्यांना करून दिली जाते. महाराष्ट्रातल्या खेड्या पाड्यात हे सर्रास चालत पण हा विडीओ आहे नवी-मुंबई मधला: वाशीचा!". ऐकून हैराण झाले मी. 

त्या मागोमाग तिने अजून एक विडीओ दाखवला. त्यात एक जन-जागृती आंदोलनातील स्वयंसेविका पोट-तिडकीने त्या झोपडपट्टीतल्या बायकाना समजावत होती. पहिली बेटी धनाची पेटी : एक मुलगी दोन घर सुशिक्षित करते, सुसंस्कारीत  करते. ' आजची मुलगी उद्याची माता आहे तिच्याशीवाय हे जग पुढे कस जाईल?  तुमचा वंश पुढे कसा जायचा? मुलगा बदलतो लग्नानंतर पण मुलगी नाही, तिच आई वडिलांच सगळ करते.. वैगरे वैगरे" ( तिचे ते सोपे आणि परखड स्पष्ट विचार ऐकून फार बर वाटत होतं )  तेव्हढ्यात एक साठीची आजी उठली, " ये बये बंद कर तुझी बडबड. चांगल-चुंगल नेसून आणि पॉटभर खौंशानी शानपन शिकीवतेस ?? कशाला ग हवीये मुलगी? खायला कहार आन आईशिला भार. नौ नाहीनं पौटात वागवायची आणि बाहीर आल्यावर द्यायची सोडून सर्वांची बोलणी खायला? की बाजारात बसवायला त्याच शंढांची पौट भराला? दिसभर राबा, आधी लेक म्हणून, मग घरवाली म्हणून मग आय म्हणून ऐका. पोरीला जनलीस तर तिथून ऐका मग तिच लगीन त्यापरीस हुंडा जमवा. बोल की." ती स्वयंसेविकाही कसलेली, " आजी तुही एक बाईच आहेस की, हेच सगळ थांबवायचं म्हणून तिला जन्माला घाला. अरे एक वेळ अशी येईल की मुलांना मुलगीच मिळणार नाही. जो पोरगा हवा ना त्याच्याच पाशी संपेल तुमच सगळ. तिला वाढवा मुलगी म्हणून प्रेमाने जवळ करा. तिला ओळख करून द्या ती ताकदवान असल्याची. मुल (son  or  boy) जन्म्लाला घालण्याच म्हशीन नव्हे.

तेव्हड्यात एक तरुण मुलगी नाही बाई उठली जवळ जवळ अंगावर खेसकली, ' कसली गो ताकद कुठूनशान येते गो? अर्ध्यापोटी दारुडा बाप चोपतो तेव्हा की घरवाला रात्र रात्र जागवतो तेव्हा? त्याच्या हाताची एक थप्पड पुरेशी होते त्वोंड गप करायला. तुम्हासनी काय जात सांगाया? लेक हवी म्हण कशाला? फक्त पोर जनायला? की घरावाल्याच्या राती सजवायला की त्याचे रट्टे झेलायला?" जोर-जोरात रडत ती सांगत होती," सत्ताईस वरीस लागल मला आता 3 पोरींची आय हाय मी धा वर्साची मोठी पॉर आता घर्वाल्याच्या डोळ्यात खुपतेय पहा म्हणे, पैका कमवायचं वय हाय तीच! बोल न कशी वाचवू म्या तिला वंगाळ नजरे पासून? इकली न्हाय तर हुंडा कुटून आणू? पैका नाय तर लगीन कोण करल ??  त्यापरीस एक पोरगा असता तर काळजी बी नाय, नी बोलणी बी नाय. माजी कूस भरून पावली असती बघ पोरीच्या काळजीन जीव तुटतो निस्ता."

त्या मागेच एका विडीओ मध्ये एक double  M  A  in psychology  मुलगी सुन्न होऊन पहात होती. रडून रडून आटलेल्या डोळ्यांतून पाण्याच्या अपेक्षेत होती. आणि बोलत होती: तिचा प्रियकर, त्याच्याशी लग्नासाठी सोडलेलं घर, त्याचं उच्चभ्रू वस्तीतल घर, गलेलठ्ठ पगार आणि संकुचित विचारसरणी.. त्याच्या आई-वडिलांच्या नातवाचा अट्टाहास आणि त्याचा  मुलगाच पाहिजे म्हणून असलेला अनाठाई हट्ट.. तिच्या मनाविरुध्ध केलेली गर्भजल परीक्षा आणि जबरदस्तीने गेलेले 3 गर्भपात. मग हट्टाने झगडून मुलीला दिलेला जन्म. बाळाच्या जन्मानंतर सगळ ठीक झाल याचा आनंद आणि तिच्या बाळाच  बारसं :) :) :) ..

आणि विडीओ च्या शेवटी एक गुलाबाच फुल त्या खाली ओळी : हिची एकाच चूक मुलीला जन्म दिला तिच्या अस्तित्वासाठी झगडली आणि तीच नाव ऐकून स्वत:च हरवून गेली. खाली त्या एम ए च नाव कै. _____ .

हा विडीओ संपेपर्यंत ठाणे जवळ आलं होतं, तशी जाता-जाता म्हटली खूप विचलित झालीस न हे पाहून हे वाचून? आहेच हे इतक भयंकर आणि मी उठवणारे आवाज या विरुध्ध. कारण मला न्याय द्यायचाय माझ्या मास्टर्स दीला आणि तिच्या गोंडस गोजिरीला. आणि म्हणून मी इतका खटाटोप करतेय ती "नकुशा" नाहीये ती  "गोजिरी" आहे... ती गोजिरी आहे.. माझ्या दीची "गोजिरी"!

ऐकून माझी गात्र सुन्न झाली ठाणे ते डोंबिवली मी या धक्यातून सावरणे शक्यच नव्हते. यंत्रवत उठले आणि चालत राहिले. घरी आले मनाच्या कप्प्यात ते गोजिर रूप कैद करून टाकल, वाटल विसरले पण छे. आज इतक्या महिन्यां नंतरही  ते पहिल्या विडीओ मधलं लोभस निरागस रुपडं आणि सासरच्यांनी मुलीला ठेवलेलं  "नकुशा" हे नाव ऐकून आणि हरून संपून गेलेली "ती" अबला काही डोक्यातून जात नाहीयेत. मागच्या काही दिवसांपासून वेळेअभावी लिखाण जरी बंद असल तरी "ती" सबला आणि तिच्या कॅमेरात चित्रबद्ध झालेली ती: अबला आणि  "नकुशा" नव्हे "गोजिरी" डोक्यातून काही जात नव्हत्या. अशा नाकुशांसाठीच्या भावना डोळ्यांतून सांडल्या तरी मनातून काही केल्या हलत नव्हत्या म्हणून आज कागदावर उतरवण्याचा हा घाट!   

                                                                                                 ... रेश्मा आपटे 

2.30pm ची ठाणे लोकल

गेल्या आठवड्यात ठाण्यात एक काम होते म्हणून ऑफिस मधून दुपारीच निघाले. एरवी माणसांनी तुडुंब बहरून ओसंडून वाहाणारी लोकल दुपार असल्यामुळे एकदम शांत होती. first  class च्या डब्यात आम्ही ३नच जणी होतो. मस्त पाय पसरून बसले पण झोप येत नव्हती, नेहमी सारखी विचारांची तंद्री सुध्धा  लागत नव्हती :( वाटल ह्या सुख बोचत आपल्याला रोज त्या मरणाच्या गर्दीत आणि घामाच्या वासात सुद्धा झोप लागते किंवा विचारांचे चक्र सुरु असते. आज दस्तूर भी है मोका भी ( नो गर्दी + विंडो सीट)  पण झोप काही येत नाही :(

तर समोर बसलेली एक २८-२९ वर्षाची क्युट गोरीपान मुलगी हुंदके द्यायला लागली. वाटल बरे वैगरे नसेल म्हणून पाणी विचारलं पाणी प्याली तरी तेच. म्हटलं काय वैताग आहे. तर शेजारची ६० च्या आस पास ची आजी मध्ये पडली तिला सरळ विचारलं " काय आहे तुझ्या मनातला सल? आता सांगू नको  उन्हाने रापले आणि पाणी आले. हे काळ्याचे पांढरे असेच नाही झाले." तशी ती आणिकच रडायला लागली. झोप तर येताच नव्हती ( आणि दुसर्याच्या आयुष्यात डोकावणे हे सगळ्याच मुलींचे फेवरेट काम).

ती:  काय सांगू आजी. मी आता माझ्या बॉयफ्रेंड शी बोलत होते, म्हणजे X म्हणू की काय म्हणू माहित नाही कदाचित उद्या X म्हणेन पण सध्या तरी माझा बॉयफ्रेंड! ६ वर्ष आम्ही रेलातीओन मध्ये आहोत आणि आता ह्याला साक्षातकार झालाय की we dont have future together, का??? कारण आमच नातं म्हणे कांटाळवाण झालाय.( ती मध्येच थांबली काहीतरी विचार करत. सांगू नको यात अडकत कदाचित, पण बोलली, कदाचित कधीच परत आम्ही एक-मेकीना दिसणार नव्हतो म्हणून असेल) मी ,, मी ते टिकवायला असमर्थ ठरलीये तो चार्म ती ओढ मी नाही टिकवू शकले. आताच हे, मग नन्तर काय? म्हणून वेगळे होणे चांगले असे म्हणणे आहे त्याचे. खूप विनवण्या केल्यावर एक चान्स देऊयात आपल्या नात्याला म्हणतो. चान्स ??? उपकार करतोय का????? मला खरच कळत नाहीये मी कुठे चुकले? तो म्हणेल ते आणि तसेच केले नेहमी, सगळ्या adjustments केल्या, त्याच्या घराचे.. त्यांना आवडणार नाही म्हणून गलेलठ्ठ पगाराची नोकरी फक्त शिफ्ट्स असतात म्हणून सोडली. तर आता हा म्हणतोय, मी कमी पडल??. माझ्यातली मीच उरले नाहीये म्हणे.

आजी: मग आता पुढे काय? तुला काय हवाय तो की सुटका?? बघा बुवा तुम्हाला option  आहेत आम्हाला नव्हते असले options .

ती: अर्थात,  मला "तो " आमच नातं हवाय त्याच्या शिवाय माझ आयुष्याच नाहीये. आणि जर गेलाच दूर तर?? स्वत:ला संपवण्याची ताकद किंवा त्याला दुसर्या मुलीबरोबर बघायची हिम्मत पण नाहीये माझ्यात. मला भिती वाटते ती एकटेपणाची! तो गेला तर क्षणात मी एकटी होऊन, सगळी स्वप्न संपून जातील, एक पोकळी निर्माण होईल, त्याने विचार करायला वेळ मागितला तेव्हा वाटल जमिनीत गाडली जातेय मी, कोणीतरी मी निरुपयोगी म्हणून दूर करताय मला. मी सजीव आहे की एक वस्तू?? माझा कंटाळा आला? ६ वर्षाचं नात ३ शब्दात चुरगाळून अडगळीत कसा टाकू शकतो तो? मी खूप रडले तर उपकार केल्यासारखा एक चान्स देऊ म्हटला दोघानाही. मला भिती वाटली ती माझ्या विचारांची एकट पडण्याची!!! जगण्याचा आधार गमावण्याची. मी विचार करत बसले माझ नक्की काय चुकल? सुंदर नातं(??) माझं असं वाळूसारखं हातातून निसटताना मला कळलं कस नाही? की खरच तो म्हणतो तशीच आहे मी? साध आपल माणूस सुध्धा सांभाळता न येणारी? स्वत:त एकट जगायचा विश्वासच आणि सामर्थ्य नसलेली? त्याच्याशिवाय अस्तित्वच नसलेली? तो होता म्हणून लोक मला ओळखत होते, मी काय केलय? त्याला वेळ हवा सेटल व्हायला म्हणून जबरदस्तीने शिकत राहिले तर म्हणे फक्त शिक्षण कामच नाही व्यवहारीपणा हवा तो तुझ्यात नाही.

मी: (खरा तर तोंड उघडायची काहीच गरज नव्हती मला, ती आजीशी बोलत होती. पण गप्प बसले तर ती मी कसली नाही का? lolz ). what the hell ? तो काहीबाही बोलला आणि तू ऐकून घेतलं? का तुझ्यात हिम्मत नाही असे का वाटते तुला? चल मला एक सांग ,. त्याच्या म्हणण्या प्रमाणे तू कमी पडलीस राईट? now, assuming without admitting, you falied in keeping the relation moving or just failed to maintain the charm in the relation rite? what did he do to maintain the same? त्याने काय इनपुट्स टाकले तुमच रीलेशन टिकवायला? ही काय फक्त तुझीच जबाबदारी आहे का? आणि... (पुढे मी स्त्रीमुक्ती वादी विचारांची यादीच वाचणार होते, तुला त्याला नियम सारखे, आणि तुझ प्रेम आहे आणि तो हवाय तर काहीतरी कर ते नातं टिकवायला पण त्याला या गोष्टीची जाणीव करून देऊनच ... हे आणि बरेच शब्द मला पड्जीभे खाली ढकलावे लागले ... कारण आजी मध्येच बोलली....)

आजी:  ( मला तोडत आजी म्हणे...) हो तुझच काम आहे. मी जबाबदारी म्हणेन. हो; आहे तुझीच कारण तुझ्यातच ती ताकद आहे आणि कलाही कारण तू मुलगी आहेस. मुलगी मुलगा यातल्या कोणत्याही वादात मला अडकायचं नाही. तुम्ही तरुण मंडळी जे स्त्री-पुरुष समानता म्हणता ते पटत मला पटत पण...
नाती जोडायची असतात. ती जोडायलाही कमी वेळ लागतो तोडायला तर क्षणाचा ego पुरतो पण ती नाती संभाळण (maintain )कारण महत्वाच!!! ते कोणी शिकवत नाही कोणतेही पुस्तक किंवा शाळा-कोलेज तुम्हाला हे शिकवणार नाही ते आपण अनुभवातून शिकायचं असतं. नाती जपण हे मुलीना आपसूकच येत. आणि ह्या अश्या नाजूक नात्यांना तर फारच जपावं लागत, फुलवावं लागतं. स्वत:च अस्तित्व विसरून निष्ठा विसरून त्याला महत्व द्या म्हणत नाही पण "आयुष्य म्हणजे तारेची कसरत असते एक पाऊल चुकलं न की सगळा खेळच उध्वस्त होतो". माझे विचार तुम्हाला पटणार नाही म्हातारे वाटतील माझ्यासारखेच!! पण एक लक्षात ठेवा नाती ही "रेसिपी" सारखी असतात.
फोडणीत जसे मोहरी, मिरची मीठ बरोबर पडावे लागते ना?  त्याला चव यायला? आणि नंतर ती डीश सजवाविपण लागते तरच ती खावीशी वाटते आणि या सगळ्यात एक सेक्रेट गोष्ट सुधा असते ते म्हणे प्रेम, मन तो पदार्थ तुम्ह्च्या भाषेत perfect  होण्यासाठी :)
हा तर तसेच असते नात्याचे, भांडू नका असे नाही म्हणणार मी; कारण, त्यानेच जीवनाला रंगत येते. जेव्हा तुमची चहाच्या पेल्यातली भांडणे कमी होतील किंवा बंद होतील तेव्हा समजा की तुमच आयुष्य खूप निरास तरी झालाय किंवा जागून पूर्ण तरी झालाय चला निजधामाला (amazing आजी भारीच बोलत होती. आम्ही दोघी ऐकत होतो फक्त) हा तर, नातं जपायचं असत गुलाबाच्या फुलासारखं. चूक कोणाची याची उत्तर भांडण झाल्यावर लगेच नाही शोधायची!, ते मिटवायचं आणि मग शांतपणे चूक दाखवायची समोरच्याला!!. वेळ द्यायचा आणि  घ्यायचाही!!  घाईत काहीच निर्णय नाही घ्यायचा. हे नातं खरच नाजूक असतं!! ते तसच ताज तवान रहाण्यासाठी थोडासा बदल महत्वाचा असतो., Surprise  का काय म्हाणताना तुम्ही लोकं ते द्यायचे. कधी वागणं  तरी कधी दिसणं-नेसण थोडस बदलायचं. स्वत:ला त्याच्यासाठी बदलायचं पण अस्तित्व कायम ठेवून,  आपल्या निष्ठा जपून.

 तुझ्या बाबतीत मी म्हणेन तुला आधी स्वत:च्या नजरेत स्वत:ला सिद्ध करावे लागेल. त्याने वेळ दिलाय चान्स दिलाय तो सकारात्मक घे असा विचार कर की त्यामुळे तुझा आत्मविश्वास गेलाय तो परत मिळेल तुलाच! आणि एकदा तो मिळाला की तुझा "तो" कुठे जात नाही. तू जो निर्णय घेशील त्याच्याबद्दल तो आत्मविश्वास  परत मिळाल्यावर तो जो काही असेल तो असो., पण मुलीनो तुम्हाला कितीही बोर ,,, असेच म्हणता न तुम्ही लोक ते तसे वाटले तरी ऐका, ही नाती प्रेमात गुंफायची असतात. लगाम ठेवायचा प्रयत्न केलात तर सुटलाच सर्व हातून. बेदी घालायची नवर्याला पण ती मनाला त्याच्या पायात नाही!! किती खेचायच आणि कुठे सोडायचं हे कळले ना की सगळे काही सोपे होऊन जाते बघा!! आणि हेही खरच आहे ग बायानो. सगळ काही मुलीच्या हातात असते. नाते जपणे पण आणि ते तोडणे पण!! सीता-द्रौपदी मुळे रामायण महाभारत घडत आणि जिजाई मुळे शिवाजी.!!  दुर्गा, राणी लक्ष्मिबाई सगळे तुझ्या-माझ्यात असतातं गरज असते ती स्वत: वरल्या विश्वासाची!!

प्रेम, माया, आपुलकी, रुसवा, थोडी तू-तू मै-मै, थोडी माघार, थोडा आक्रमक पणा, थोडासा attitude and ego , कधी तुझ म्हणण तर कधी त्याच बरोबर, खूप सामंजस्य आणि प्रचंड विश्वास बस; नातं PERFECT!!!

हे इतक आणि बराच काही समजावलं मी माझ्या लेकीला जर तिला नात्यांची किंम्मत, त्यातली गंम्मत आणि ते जपायची कला जमली असती ना??? .. तर,,, आज तिचं लेकरू पोरकं नसतं झालं.

(सुन्न झाले मी... ही बाई सोयर-सुतक नसताना स्वत:हून विचारते काय आणि सगळ बोलते काय. का कशासाठी??? त्या मुलीला मोकळ करण्यासठी?? की.. की स्वत:च दुख: हलक होण्यासाही?? ... मुंबईची लोकल आणि त्यातला अजून एक चेहेरा.... )

तेव्हड्यात ठाणे आले. आम्ही तिघीही उतरलो. तीन दिशांना चालत सुटलो मागे वळूनही न पहाता. परत एक-मेकींसाठी तितक्याच अनोळखी आणि detached होतं.गर्दीत मिसळत गेलो धूसर होत गेलो एक-मेकिंपासून दूर पण गर्दीत... कदाचित एकटेपणाची भीती असेल अजून मनात कुठेतरी तिघींच्याही!! आम्ही तिघी आता अनोळखी होतो, चेहेरे विसरणार होतो पण,,, विचार , त्याला चेहर्याची आणि ओळखीची गरज नसते तो डोक्यात रहाणार कायमचा!!.. आणि सोबतीला होता एक विश्वास! आजीनं दिलेला, स्वत: समर्थ असण्याचा.
                                                                                       
                                                                                                 
                                                                                                ...  रेश्मा आपटे

निळे डोळे

            गणपति बाप्पा मोरया, मंगलमुर्ति मोरया, उंदीर मामाकी जय, अरे मुलुंड आले सुध्धा? काळातच नाही ना सकाळी मुलुंड कसे आले ते? हेहेहे .. चला मुलुंड आले म्हणजे आता place shifting :) उठ ग ए बँक ऑफ इंडिया, चल c a तू बस ग पटापट ... ए आज ती ठाणे काकू नाही का ग चढली आज? चला मग आता काढ तुझा खाऊ :) (महिला दिन निमित्त इथेहि celebration सुरु होते) ,,, ए माझा उपास आहे हा आज ,,, हो हो साठे काकू माहित आहे नीता दी ने तूला उपासाचा चिवडा आणलाय ... 

हे ऐकून सोलिड वाटले मला ... खरच relations किती complicated असतात nah? एकीकडे भाऊ भावाशी एस्टेटीवरुन भांड्तो ,, बहिण- बहिणिला परकी होते, आई वडील मुलांना जड होतात ,,, आणि एकीकडे कोण कुठल्या त्या पोरी- बायका एकमेकींवर किती जिव लावतायत ,,, जणू एका तासात त्या सार्‍या जणी  पुर्ण दिवस जगून घेत होत्या .. सगळे काही मस्त मस्त रोजच्या सरखे सुरु होते. बड्बड, खिदळणे, मस्ति,गप्पा, कुठे भांड्णे वैगरे सारे काही सुरु होते...  एक नविन दिवस गजबजाटात सुरु झाला होता.

                 मी सगळॆ काही पाहात, ऐकत बसले होते  आणि  त्या गोंधळात महिला दिन निमित्त असलेल्या कार्यक्रमासाठी मिच लिहिलेल्या सूत्रसंचालन आणि भाषणाची जरा उजळणी करत होते. ते वाचण्याचा प्रयत्न करत होते, :) ... तेव्हढ्यात एक clips  विकणारी आली ... मला ना त्यांचा जाम राग येतो गर्दीच्या वेळी तर जस्तीच ... आधिच उभे राहायला नाही जागा, त्यात त्यांना पुढे-मागे फ़िरायचे असते .. 4th  सीट वर बसले न की त्यांचे trey लागणार,  नाही तर पायावर पायाच पडणार, नुसती कटकट ... आणि हिने तर माझ्या आणि माझ्या कागदाच्या मध्येच तो ट्रे धरला असलं डोकं फिरले ना माझे ... वर म्हणे " ताई जा राही हून ना " ... मी पुढे काहीतरी बोलणार होते ,. तिच्यावर ओरडणार होते पण .... तिच्या त्या हिरवट घार्‍या पाणीदार डोळ्यांत बघितल्यावर माझे शब्द तोंडातच राहिले ,,,, 

                   तेच माऊ सारखे डोळे , सरळ आणि छोटेसे नाक, विस्कटलेले केस, आणि रापलेला पण सावळा रंग, सश्यासारखे भित्रे भाव ,,,, तिचे आहे का ही? उगाज मी त्या क्लिप्स बरोबर खेळत होते ,,, एक काळ्या रंगाचा क्लिप  उचलला तेव्हढ्यात ती म्हणाली," ताई हल्ली colourful क्लिप्स नाही लेते क्या आप?" हे ऐकून मी चपापलेच हो तिच ही ,,, त्या प्रचंड गर्दीत त्या आवाजात माला तिचे शब्द स्पष्ट ऐकू आले " बहोत दिन बाद ताई ? मै आज भी चित्र काढती है चोरी चोरी ;) अभी नाही होता है बच्चा भी है ना, अच्छ लागा ताई  मिलके मै धुंडती थी तुमको, ये वाली, एक तो क्लीप लो ना ताई " , मी काहीच न बोलता १० रु. तिच्या हातावर टेकवले ती हसून पुढे गेली ,,, "१० का एक बढीया क्लीप लेलो... लेलो एकदम अच्छ दुकान मै भी नाही मिलेगा.. आईसा माला " ठाण्याला चढली ती आणि दादरला उतरली त्यात 2 मीन्स माझ्यासमोर होती आणि मुख्य म्हणजे इतक्या लोकांत आम्ही एक-मेकीना ओळखले ...

        

                  तिला पाहून मी चकित झाले ,,, तीही माझ्याकडे बघून हसली,,, मी फक्त बघत होते तिला ,,, सरावाने तिचे गर्दीत वाट काढत पुढे जाणे, गोड गोड बोलून माल विकणे, पण हे काय ??? जर ती तीच असेल तर साडी????? आणि पाठुंगलीला बांधलेले ते बाळ ??? ते तिचे?? अरे वय ते काय तिचे?/ .. पण हो तिच आहे ही .. हातात वजनदार ट्रे ,, उंची ५ फुटाच्या आत-बाहेरची सडसडीत शरीरयष्टी  ,,,  खरच तिला अजून रंग, चित्र , सारे सारे ,आवडते कारण मी हातात पकडलेल्या त्या पुठ्याच्या ट्रे वर आजपण काही चित्र रेखाटलेले होते ,,,,  आज किती वर्षांनी दिसतेय माला ही,, साधारण ३ वर्षे झाली ,,, मी तर तिला विसरूनही गेलेले पूर्णपणे पण तिचे ते निळे डोळे ज्यात आधी हसू असायचे,  ते आज भावनाशुन्य असले तरी तिची ओळख पटवून द्यायला पुरेसे होते ,,  कधीतरी एकदाच विन्चारलेल्या आणि घट्ट आवळून  बंधलेल्या तेलकट दोन वेण्यान्च्या जागी आता एक वेणी आली होती एवढंच ... तिला पाहून मी तीन वर्षे मागे गेले ,,, law चे 1st इयर .. ती 12.३० p m   ची दादर फ़ास्ट ट्रेन,,,, दुपार असल्यामुळे जास्ती गर्दी नसायची त्या ट्रेन ला .. त्या गाडीत इतर विक्रेत्यांप्रमाने एक क्लिप्स वाली चढायची ,,, निळे हसरे डोळे, घट्ट बांधलेल्या दोन वेण्या तरीही विस्कटलेले केस,  परकर पोलका टाइप काहीतरी मळकट कपडे अंगावर चढवलेले आणि तोंडात साखर पेरल्यासरखी बोलायची ,,, ती ठाण्याला चढायची आणि डोंबिवलीला उतरायची ,,, क्लिप्स विकून झाल्या की फावल्या वेळात त्या पुठ्याच्या ट्रे वर काहीतरी रंगवत बसायची ,,, माला कौतुक वाटायचे तिचे किती निरागस पोर ,,,, काम करायची कधिही ओरडा-आरड नाही की इतर विक्रेत्यांसारखी एक-मेकांशी भांडणे नाहीत ,,, धंदा करा आणि चित्र काढा इतकी सरळ पोर ,.. ४थी पर्यंत शिकालीये मी असे अभिमानाने सांगायची ,,, एक दिवस बुक्स आवरताना माला माझे जुने जुने क्रेयोन्स मिळाले ,,, मी आठवणीने ते एका पिशवीत भरून पर्सेमध्ये ठेवले .. दुसर्‍या दिवशी ते तिला दिले ,,, ते तुटलेले रंग बघुन सुध्धा ती खूप खूप खुश झाली  ... ते निळे डोळे अधिकच चमकू लागले ,,, ती मला स्वच्छ शब्दात आणि उच्चारात " thanks "  म्हणाली ... मी हरखून गेले ती म्हणाली ," thanks ताई, अब मै रोज एक चित्र निकालेगी और दिखायेगी आपको" तिने त्या नंतर जवळ जवळ महिना भर रोज एक चित्र काढले ते रंगवले आणि माला दाखवले ,,, माझ्या एका  मैत्रिणीने तिला कागद दिले,, त्यातले एक चित्र तिने माझ्या मैत्रीला "गिफ्ट" केले ( ते अजुन सुध्धा  तिने जपून ठेवलाय) .. सुंदर फुलाचे चित्र गम्मत म्हणजे प्रत्येक पाकळीला वेगवेगळा रंग ,,, तिला विचारले ," हे असे का केलेस ग? असे कधि बघितलेयस का  फ़ुल? " तर म्हणाली ," सगळे रंग  किती प्यारे असतात आणि फुलं कितना सुंदर इसलिये उसमे सब रंग दिये है अंधेरेका काला भी और झाड का हार भी ( हे रंग, चित्र, thanks हे सारे शब्द आमचे ऐकून शिकली ती) .... खूपच सुंदर आणि हुशार पोरगी ,,,  त्या एक महिन्यानंतर माझी ती ट्रेन सुटली आणि ती निळे डोळेवाली बाहुली पण ...... 

                  तिच्या चेहऱ्यावरचा तो आनंद, ते समाधान, मी कधीच नाही विसरू शकले इतके कष्टाचे जीवन पण जणू ती त्या तुटक्या क्रेयोन्स च्य मदतीने त्यात रंग भरणार होती ... सगळे रंग ,, आणि ते जगणार होती ,,, तिला शिकायचे होते ,,, वाचायचे होते .. तिचे ते डोळे सारे काही बोलायचे व्यक्त करायचे तिला ...  पण आज ते काहीच बोलले नाहीत .. ते भावनाशुन्य होते ... की, आजही ते तिला व्यक्त करत होते ???... पाठीवर कापडाच्या झोळीत बांधलेल्या बाळासाठी ती कष्ट करत होती, खपत होती, १५-१६ व्या वर्षी लग्न मुल या जबाबदारीच्या ओझ्याखाली सगळ्या तरल हळुवार भावना स्पप्न विसरली होती , किंवा तिने ती स्वत:नेच मारून टाकली होती, आणि तिचे ते निळे डोळे आज तेच व्यक्त करत होते??? तिची व्यथा मांडत होते का ??????? ,,... 

                   त्या निळ्या डोळ्यांनी माला आज खूपच अस्वस्थ केले ,,, " women empowerment "  "women and law", "domestic violence " " issues relating to child marriage " etc etc सार्‍यातला फोल पाणा जाणवायला लागला . हातातला स्पीच तसाच पकडून मी किती किती वेळ विचार करत बसले ,,, महिला दिनाचे celebration ( गाडीतले ) फ़क्त पाहत राहिले ... माझ्याच speech मधली वाक्य मला खुपत होती, प्रश्न विचारात होती ,,, अस्वस्थ करत होती  ,,,, मी इप्सित स्थळी पोहोचले ,, कार्यक्रमाची सूत्र सांभाळली, कार्यक्रम मस्त पार पडला, छोटेखानी कार्यक्रमात ठरल्याप्रमाणे भाषणही केले ... पण ... त्या लिहून आणलेल्या भाषाणातली काही वाक्य मात्र निश्चितच बदलली ,,, लोकांच्या टाळ्या मिळाल्या काही वाक्यांवर, एका मित्राने आवर्जून सांगितले " फार सुंदर झाले हो" पण माला ते ऐकण्यात काहिच रस नव्हतां कारण ते निळे डोळे अजूनही माझा पाठलाग करत होते, मझ्या भोवती त्यांनी रिंगन घातले होते, मी लिहीलेले भाषण पोपटपंजी तर नव्हते ना? ते डोले मला विचारात होते ,,, कष्टाना आणि नशिबाला सीता द्रौपदीचे नशीब म्हटले म्हणून मी राणी होणारे का??? काही क्षणांसाठी तरी होणार आहे का ????  खूप प्रश्न प्रश्न . उत्तरे माझ्याकडे नाहीत,.. माझ्या किंवा इतर कोणाच्या भाषणातही नव्हतीच ,,, तुमच्याकडे आहेत का??? की  "women empowerment .. वैगरे शब्द फक्त पाण्याचे बुडबुडे आहेत?? की ते फक्त काही ठराविक क्लास च्या लोकांसाठीच " RESERVED" आहेत ????????? ....

                                                                            ...  रेश्मा आपटे 

          "आज पण लेट का ग ट्रेन?" "अरे देवा म्हणजे परत घरी जायला उशीर आणि सगळाच गोंधळ ग" , "रेल्वे वाले ना काही सिस्टिमच नाही", "अगदी वैताग आहे, "अरे ४ दिन भी ट्रेन time से आई ना तो वो central railway  ही नही" ... C. S .T .  स्टेशन वरची ती एक संध्याकाळ असते .. थोडक्यात दिवस नॉर्मल असतो, central railway च्या trains पुन्हा  एकदा काही अपरिहार्य, घोषित अथवा अघोषित कारणासाठी उशिराने धावत असतात ......  या सगळ्या गोंधळात "ती"ही अशीच सामान्य स्त्री सारखी गाडीची वाट पाहणारी, घारीसारखे पिल्लांकडे डोळे लावणारी, रोज तीळ तीळ खपणारी, स्वतःचे पोट मारणारी पण पिल्लांना खाऊ मात्र न विसरता नेणारी ,,, साडीचा पदर खोचून पर्स  छातीशी कवटाळून आक्रमाण च्या तयारीत उभी असलेली,... तेवढ्यातच  ट्रेन  येते ...  अर्जुनाला जसा पक्ष्याचा डोळाच फक्त दिसलेला महाभारतात तसेच तिलाही train चे door च फक्त  दिसत असते, सगळ्यांना ढकलून, स्वतः  धक्के खाऊन ती एकदाची आत जाते आणि 2 nd right window मिळाली म्हटल्यावर जग जिंकल्या सारखी खुश होते.

           मग कोणी 4th seat साठी भांडत असते तर कोणी स्वतःच्या group बरोबर मस्त गप्पा ठोकत असते, सुख- दुःख share करत असते तर कोणी मिळालेला वेळ मस्त एन्जोय करत असते, रुमालापासून ते अगदी ड्रेस मटेरियल पर्यंत आणि शेंग्दण्यांपासून ते खाकरे, सामोसे पर्यंत काहीतरी विकणारे विक्रेते ओरडत असतात   .... ती हे सगळे सरावाने बघत असते आणि त्यात गजबजाटात झोपायचा प्रयत्न ही करते, सकाळपासून दमल्याने कधी कधी तिचा डोळाही लागतो, आजही डोळ्यावर झापड येत असते तोच तिला पुसटसा हुंदका ऐकू येतो,.. आणि ती जागी होते बघते तर काय निलीमा काकू आणि त्यांचा ग्रुप शांत शांत आणि काकू डोळ्याला मध्येच पदर लावतायत ,,, हे बघून तिची झोप पार उडून जाते ,,, आणि जरा आजू बाजूला चौकशी केल्यावर कळते कि निलिमा काकू रीटायर होतायत ह्या महिन्याच्या ३० तारखेला ... अरे म्हणजे परवाच की ... ऐकून तिलाही जरा आत कुठेतरी वाईट वाटते ,,, मग त्या ग्रुपच्या आज शांत शांत असण्याचे कारण कळते ,,. ती जराशीच पण खिन्न होते,,,,,

              तिला आठवते तिची आणि निलीमा काकूंची पहिली भेट ..  नेहमीप्रमाणे ट्रेन मध्ये jump करताना  सुटलेला तिचा हात .. तिच्या हातावर पाय देऊन चढलेल्या त्या २ मुली  ...मग तिला झालेली जखम  ,,, आणि गाडी खाली जाता - जाता अचानक तिच्या हाताला मजबूत बसलेली पकड ,,,, जीवन दानच म्हणा ना ... हो निलीमा काकूच ती ,, स्वतःच्या स्पोन्डेलीसीस चा विचार न करता त्यांनी तिला दुखऱ्या हातानेही घट्ट पकडून ठेवले ,,  पाणी दिले, ती जरा शांत झाल्यावर तिला आईच्या मायेने यथेच्छ ओरडून, "तुला काही अक्कल आहे का तुला?? काही झाले मग? मुलांचे काय होईल ह्याचा तरी विचार करत जा जरा!", असे म्हणून त्या चक्क रडल्या ,,, तशी तिची नि त्यांची काही खास ओळख नव्हती नाही म्हणायला ७.४७ pm च्या S ट्रेन ला त्या दोघी डोंबिवली पर्यंत एकत्र असायच्या ... त्यातही फक्त smile exchange पुरतीच काय ती ओळख. पण ती बघायची त्यांच्या group मधली त्यांची जागा, त्यांचे प्रेम, त्यांच्याबद्दल तिच्या मनात एक आदर होता आणि तो दुणावलेला तिचा सुटलेला हात त्यांनी सावरल्यावर, तिच्या डोळ्यात सहज पाणी आले, ते पाणी 'त्या दिवशी त्या नसत्या तर काय झाले असते? म्हणून होते कि त्या उद्यापासून train मध्ये नसणारेत यामुळे जास्त होते? हे तिलाही आता सांगता नाही येणार".आणि तिच्या मनात सहजच एक विचार आला, खरच आपल्याला एखाद्या गोष्टीची व्यक्तीची किती सवय होते ना! ज्या गाडीच्या लेट होण्याला आणि प्रवासाला आपण त्रासून कटकट करून सामोरे जातो त्याची पण सवय होऊन जाते. रुळावरून धावणाऱ्या त्या ट्रेन च्याही पेक्षा जास्त वेगात तिचे विचार धावत होते, खरंच निलीमा काकू काय करणार उद्यापासून? घरात कोंडल्यासारखे तर नाही ना वाटणार त्यांना? ४ दिवस गावाला गेले आणि ट्रेन पासून लांब असले की  ऑफिस rejoin केल्यावर  आणि सकाळ संध्याकाळ त्या ट्रेन चे दर्शन घेतल्यावर आपले life रुळावर आल्यासारखे वाटते. दिवसाचे ३- ४ तास तर प्रवासातच सरतात. किती लोक भेटतात, खुप काही शिकवून जातात, कधी कधी आपल्यालाच आपण पुन्हा नव्याने भेटतो, तर कधी कोणामध्ये स्वतःला पाहत असतो नकळतपणे, काहींशी ऋणानुबंध जुळतात तर काहीवर दिवसभराचे frustration निघते ... आणि .."

               "३ Cheers for निलीमा aunty " yeeeee ... "ओये दिदी, केक लो ना aunty की send -off party हे  आज, ध्यान किधर है आपका?" ह्या sweety च्या वाक्याने "ती" भानावर येते तिच्या तुफान धावणाऱ्या विचारांना जरा लगाम घालते आणि black forest वर मस्त ताव मारते. निलीमा काकुना सगळ्या मिळून मस्तपैकी एक group फोटो gift करतात will miss u असे सांगतात आणि सगळ्या मिळून त्यांना bye bye करतात, त्यांच्या नवीन life साठी शुभेच्छा देतात आणि ती काकूंच्या मागूनच train मधून उतरते,.. आणि दोघीही एकमेकींकडे पाठ करून आपलाल्या घराचा रस्ता धरतात,

                  आणि सोमवार उजाडतो.. ती तिथेच तशीच आक्रमांच्या तयारीत उभी असते, धापडत आत शिरून जागा पकडते, बाजूच्या group मध्ये सगळे चेहेरे तेच असतात पण आजपण wrong window रिकामी ठेवलेली असते निलीमा काकूंसाठी ,,, मग कोणीतरी म्हणते "अरे आता त्या नाही ना येणार बस ग कोणीतरी दुसरे येऊन बसायच्या आत 'shift '  व्हा "... त्या window seat वर आज काकू नसतात पण त्यांच्या जागेवर कोणीतरी shift झालेलेच असते ,,,, 

                 ते पाहून तिला उगाच हसू येते, अजून एक धडा शिकते ना ती ७.४७ च्या कर्जत ट्रेन मध्ये, " आयुष्य कधी कोणासाठीच थांबत नाही, जागा बदलतात, चेहेरे बदलतात पण नवीन सूर्य नवा दिवस प्रत्येच आधीच्या दिवसाला "काल" बनवत असतो आणि कोणासाठी काहीच थांबत नसते बाकीच्यांसाठी सगळे काही तेच असते फक्त एक चेहेरा कमी झालेला असतो त्या दृश्यातून ..... sweety च्या भाषेत सांगायचे तर life goes on ... live your life to  its  fullest ... cheers and move on  

                                                                                                         रेश्मा आपटे