Thursday, 28 June 2018

ठाणेकर ती

मुंबई छत्रपती शिवाजी टर्मिनस ते डोंबिवली हा स्लो लोकल ने दिड तासाचा प्रवास. त्यात उन्हाचा जोर. गरम हवेने वैताग आला होता. काही जणी पेंगत होत्या स्वतःच डोकं धडावर न सावरता मुक्तपणे बाजूचीचा खांदा स्टॅन्ड म्हणून वापरला जात होता. काही जणी कानात बूच घालून पिक्चर बघण्यात, गाणी ऐकण्यात मग्न होत्या. माझ्या फोन ची बॅटरी मारायला टेकली असल्याने आणि मला झोप येत नाही म्हणून मी टक्क जागी होते (ज्याचा खरंतर मला राग येत होता) दादर आलं आणि एक मुलगी ट्रेन मध्ये चढली.माझ्या बाजूच्या सीटवर जागा मिळवत प्रसन्न हसली! इतक्या अस्वस्थ आणि कंटाळवाण्या वातावरणात ती इतकी प्रसन्न हसली म्हणून मला वाटलं कोणी ओळखीची असेल. मनात बऱ्याच जुळणाऱ्या चेहऱ्यांची उजळणी आपसूक सुरु झाली पण ओळख काही पटेना. तेव्हढ्यात तिने पाणी मागितलं. मी सहज बाटली पुढे केली. ती परत करताना म्हणाली किती उकडतंय नाही आज. मी ओठ फाकवत हसल्यासारखं काहीतरी केलं. डोक्याला भुंगा लागला होता,कोण असेल ही मुलगी? कुठे चढलीस? एकेरीवर अली म्हणजे नक्की ओळखते. 
मी: सी एस टी. 

ती:मी दादरला चढले. ऊन मस्त पडलंय यंदा म्हणजे आंबा छान मिळेल असं वाटतंय. 

मी न राहून विचारलं, चेहरा ओळखीचा वाटतोय पण नेमकं कुठे भेटलेलो आपण ते काही आठवत नाहीये. 

ती: छे छे मलाही नाही आठवते म्हणजे आपली ओळख आत्ता दादरला मी चढले तेव्हांचीच की!

मी बरं म्हणत संभाषण तोडलं. राग आला मला डोक्याला ताण दिल्याचा आणि त्या वैतागवाण्या बाईवर वेळ घालवल्याचा. 
ती: मला सांग ओळख कशाला लागते? आपण ट्रेन मधून जातो ४ चांगले शब्द बोललो एकमेकांशी की छान जातो दिवस. मी पूर्ण दुर्लक्ष करण्याचं धोरण अवलंबल. डोळे मिटून झोपेचं सोंग, हमखास कटकट सोडवणारी युक्ती. पण घाटकोपर गेलं आणि ट्रेन काही हलेना. डोळे उघडले आणि बाजुचीने  मौके पे चौका मारला. ती परत सुरु झाली. मरणाच्या उकड्यात नी घामात हिला विषय कसे सुचतात याचच मला नवल वाटत होत.समोर उभ्या असलेल्या काकूंची दया येऊन मी त्यांना माझं आसन दिल नी एका पायावर शरीराचा भार सांभाळत उभी राहिले. तर ही बाया परत बोलायला लागली,"कुठे उतरणार?" मी म्हटलं डोंबिवली. मला म्हणे नवल आहे डोंबिवलीच्या बायका सीट देत नाहीत असं ऐकलेलं म्हणून म्हटलं तू नसशील डोंबिवलीची. खूप शब्द अचानक डिवचलं गेल्यासारखे बाहेर येऊ पाहत होते पण त्यामुळे तिला आणखी विषय मिळेल असा विचार करून मी ते शिताफीने मागे फिरवले. तितक्यात दिलेल्या सीट ची किम्मत राखत त्या काकू बोलल्या तू नाही ना डोंबिवलीची तरी नाही दिलीस ना सीट आता गप बस. 

माझ्या मनात विचार आला याना डोंबिवली पर्यंत सीट देऊन टाकू पण तोही मी शिताफीने मागे हाकलला आणि दुर्लक्ष मोहीम सुरु केली. माझे पेशन्स लोकल ट्रेन ने खूपच वाढवलेत हे मात्र खरं. पण थांबेल तर ती बाया कसली? 
ती : नाही मी डोंबिवलीची नाही ठाण्याची आहे. मध्यवर्ती ठाणे. लग्नांनंतर ठाणेकर. (विचारलं का तुला?)मी आपलं सहज म्हणून म्हटलं हो दुखवायचा हेतू नव्हता माझा कोणाला. आपलं बोलायला विषय काहीतरी नाहीतर हा ट्रेन प्रवास असह्य होतो. माझ्या चेहऱ्यावरचं स्पष्ट दिसणारं इरिटेशन पाहून ती परत हसून बोलायला लागली, अग चिडतेस काय? खरंच हेतू नाही ग कोणाला त्रास द्यायचा. पण पहा म्हणजे पटलं तर! (अजून ही बया बोलतेचं आहे, एक थोत्रित ठेऊन द्यावीशी वाटली तिच्या. पण ते शक्य नव्हतं ना मग प्रचंड राग आला की १० ते १ असे आकडे मोजायचे मनात असं आजोबांनी सांगितलेलं आठवलं. पण तिची न थांबणारी बडबड १००० पासून उलटे अंक मोजले तरी माझा राग आता अनावर करेल अशी चिन्ह दिसली.) इतके हिंस्त्रक विचार मनात चालू असताना हीच आपलं सुरूच.. 

तर पटतंय का बघा, म्हणजे ट्रेन आपल्या गतीने जाणार. ही गरमी, गर्दी यात आपण काहीच बदलू शकत नाही. त्यात आजूबाजूच्यांचे वैतागवाणी उसासे, कवलेले चेहेरे आपला त्रास आणि ताप वाढवणार, वैतागत प्रवास संपवणार आपण आणि तीच वैताग, चिडचिड अश्या भावनांची लागण आपण घरी जाऊन करणार. मग सासू, मुलं कोणीच नाही तर हक्काचा नवरा यांवर चिडणारं मग चिडचिड करून त्रासात झोपणार आणि एक वाईट दिवस संपला असा उसासा सोडत झोपणार तेही अशांत झोपेमुळे दुसऱ्या खराब दिवसाची सुरुवात करण्यासाठी." ..( अजब, होतं खरं असच! जणू फास्ट फॉर्वड मध्ये तिने तो दिवस दाखवला मला. आपसूक मी ऐकायला लागले..) " तर बिघडलं कश्यामुळे? ट्रेन? ऊन? गर्दी? माझी बडबड? की फक्त आपला दृष्टिकोन? पॉसिटीव्ह विचारांची लागणं पटकन होत नाही पण एक वैतागवाणा उसासा सगळ्यांना वैताग देतो. म्हणजे ती काही आपली चूक नाही पण निगेटिव्ह इमोशनचं कौतुक जरा जास्तीच होतं. असो. तर मुद्दा असा की, आपला पुढचा दिवस कसा जाणार हे या क्षणावर ठरत. मग वैतागण्यापेक्षा आपण शांत राहू परिस्थितीशी सुसंगत होऊन आपली मनं शांत ठेऊ. म्हणजे मग माझी बडबड, या ट्रेन चा ओंगळवाणा प्रवास सुसह्य होईल आणि कदाचित आपण हसत घरात जाऊ, त्यानंतर शांतपणे घराची कामं करू, कोणाचाही रागच नाही येणार कारण मन आनंदी असेल. एखादं छान गाणं लावू, नवऱ्याला चांगला वेळ देऊ आणि एक सुंदर दिवस रात्रीत बदलेलं" सगळं कस डोळ्यासमोर साकार झाले. 

कल्पनेनेच खूप उत्साह आला. आणि तेव्हढ्यात ट्रेन सुरु झाली. आम्ही तिघींनी हसून एकमेकींकडे पाहिलं आणि बाकीच्यांचे उसासे ऐकून अजून हसू आलं. वाह एका सुंदर संध्याकाळची सुरुवात मध्यवर्ती ठाणेकरणीने करून दिली होती. 

अचानक सगळं सुसह्य वाटायला लागलं. घरी गेल्यावर करायच्या कामांची डोक्यात गर्दी न होता चेक लिस्ट बनली आणि ट्रेन एकदाही न थांबता डोंबिवलीत पोहोचली. 


Friday, 11 May 2018

शब्द शब्द खेळती मस्त
शब्द शब्द कधी स्वस्थ
शब्द शब्द ती करी बंदिस्त
शब्द शब्द हे तिचे दोस्त

शब्दांशी तिचे नाते अव्यक्त
शब्दांस  देई ती अस्तित्व
शब्दांत तिचे सापडे स्वत्व
शब्दांवर तिची सगळी भिस्त
शब्द शब्द कवितेत बद्ध
शब्द शब्द तिच्यावर लुब्ध
शब्द शब्द (तिचे) सगळे मुग्ध
शब्द शब्द  (तिचे) करीती स्तब्द

शब्द जमुनी आले
शब्द शब्द गीत झाले
शब्द शब्द गुंफून सारे
शब्द शब्द व्यक्त झाले


लग्न

लग्न लग्न म्हणजे नक्की काय असत ?


भेटी गाठी, रंग गंध, खूप सारा आनंद
एक तो स्वच्छंद, एक तिच्यातले द्वंद्व

वेणी फणी, साडी चोळी, गालांवर लाजेचा कुंद
एक ती राधा अन एक तो मुकुंद

चुडा मणी, कानी डूल, ओठांवर हास्य रुंद
एक तो अधीर, एक ती धुंद

दोन मन, दोन कुटुंब, अनोखा ऋणानुबंध
एक तो गंध, एक ती वाऱ्याची झुळूक मंद




                                      ... रेश्मा आपटे



Wednesday, 17 January 2018

२६ जानेवारी - प्रजसत्ताक दिन

जानेवारी महिना म्हणजे नवीन वर्षाची सुरुवात. नवी स्वप्नं, नव्या योजना, सगळी नवलाई. इंग्रजी वर्षाची सुरुवात होते आणि नव्या कालनिर्णयाचा सुवास अनुभवताना पहिली नजर जाते ती नवीन वर्षातल्या सुट्ट्यांवर. पहिली आणि हक्काची येणारी सुट्टी म्हणजे २६ जानेवारी. खूपदा आपण ती आठवड्याच्या सुरुवातीला आहे, की शेवटाला जोडून हे पाहतो, फिरायला जाण्याचे, पिकनिकचे बेत बनतात आणि २६ जानेवारी एक सुट्टी बनून उरते!

फिरायला जाणे कुटुंबाला वेळ देणे यात गैर असे काहीच नाही, पण २६ जानेवारीला असलेले ऐतिहासिक महत्व पुढल्या पिढीला कसे कळणार? कोण सांगणार त्यांना, की २६ जानेवारीला सुट्टी का असते? इतिहासात अशी कोणती घटना घडली आहे की तो दिवस राष्ट्रीय सुट्टीचा असतो? अलीकडे झेंडावंदन उरकायचे आणि मग सुट्टीचा कार्यक्रम सुरु अशी मानसिकता झालेली दिसते. हा लेख म्हणजे महान भारतीय संविधानाशी अल्पसा परिचय आहे. 

भारतात अनेक जाती धर्माचे लोक राहतात. प्रत्येकाच्या निष्ठा, धर्म आणि चालीरीती तसेच बोलीभाषेत प्रांताकनिक विविधता आढळते. वेगवेगळ्या आचार विचार आणि धार्मिक निष्ठेच्या माणसांचे लोकशाहीवर आधारित राष्ट्र निर्माण करणे आणि ते कार्यान्वित ठेवणे तसेच देशाची एकात्मता व आखडता या विविधेतही जपणे हे एक मोठे आव्हान आपला देश स्वतंत्र झाला तेव्हा होते. त्यासाठी स्वातंत्र्य राष्ट्र म्हणून आम्हाला काय करायचे आहे याची वैचारिक स्पष्टता तसेच विविधतेला व व्यक्ती स्वातंत्र्याला धक्का ना पोहोचवता साखरी यंत्रणा तयार करणे  व त्या साठी नियम बनवणे गरजेचे होते. भारतीय संविधान म्हणजे या सर्व आव्हानांना उत्तर आहे. या लेखात आपण संविधान म्हणजे काय आणि भारतीय संविधानाची वैशिष्ट्ये सध्या सोप्या भाषेत समजून घेण्याचा प्रयत्न करू. संविधान म्हणजे काय आणि कोणत्याही देशात संविधानाला महत्वाचे स्थान का आहे  हे समजून घेणे सगळ्यात आधी महत्वाचे आहे.  संविधान राजकीय मूलभूत तत्वांना एका चौकटीत बांधते, नागरिकांचे हक्क आणि कर्तव्य यांची सांगड घालते. थोडक्यात संविधान हे नियम, कायदे आणि हक्क याचा संच म्हणून काम करते. संविधाना शिवाय देश म्हणजे चालकाशिवाय वाहन असते.

भारत हा लोकशाही देश आहे आणि कोणतेही लोकतंत्र हे संविधानाशिवाय कार्यरत राहूच शकत नाही. भारतीय राज्य घटनेला ही जगातील सर्वात मोठी लिखित घटना आहे.  भारतीय संविधान हा भारतातील सर्वोच्च कायदा असून हा एक जिवंत दस्तावेज आहे. संविधानाच्या आधारे भारतात सरकारी यंत्रणा कार्यराय आहे. शासकीय संस्थांची संरचना, कार्यपद्धती, अधिकार व कर्तव्येही  संविधानाने प्रस्थापित केली आहेत. आपल्या संविधानाने नागरिकांचे मूलभूत अधिकार, निर्देश तत्वे आणि नागरिकांची कर्तव्ये स्पष्ट केली आहेत. भारतीय संविधानात आतापर्यंत झालेल्या एकूण अंदाजे ९८ दुरुस्तीच्या आधारे एकूण ४४८ आर्टिकल्स ( कलमे),  २५ पार्ट्स (भाग), १२ शेड्युल्स आणि  ५ अपेंडिक्स (परिशिष्ठे) आहेत व संविधानाला एक प्रस्तावना आहे.  भारतात अस्तित्वात असलेल्या कायद्यांचा मूळस्रोत म्हणजे संविधान आहे. आपले संविधान हे कॅलिग्राफी करून हस्ताक्षरात इंग्रजी व हिंदीमध्ये  लिहिण्यात आले आहे. 

भारताचे संविधान हे २६ जानेवारी १९५० रोजी अमलात किंवा लागू करण्यात आले म्हणून २६ जानेवारी हा दिवस गणतंत्र दिवस म्हणून साजरा केला जातो. इ.स १९४६ रोजी त्रिमंत्री योजनेतील तरतूदींनुसार घटना समिती अस्तित्वात आली. घटना समितीचे काम सुमारे  ३ वर्षे सुरु होते व २६ नोव्हेंबर  १९४९ रोजी घटना  समितीने भारताचे संविधान स्वीकृत केले. २४ जानेवारी १९५० रोजी घटना समितीची अखेरची सभा झाली व २६ जानेवारी १९५० रोजी भारतीय राज्य घटना अंमलात आली. भारतीय संविधान निर्मिती हा एक प्रदीर्घ प्रवास होता ज्याची सुरुवात स्वातंत्रपूर्व काळापासून झाली होती. घटना समितीत असलेल्या दिग्गजांनी प्रत्येक बाबींवर  बारकाईने चर्चा करून त्यानंतर घटनेचा मसुदा तयार केला. घटनेच्या मसुदा समितीचे अध्यक्ष होते डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर, त्यांच्या नेतृत्वा खाली घटनेचा मसुदा लिहिण्यात आला. भारताची घटना ही लिखित स्वरूपात असून संविधानाची प्रस्तावना, तिचे स्वरूप आणि एक स्वतंत्र राष्ट्र म्हणून काय व्हायचे आहे हे स्पष्ट करते.

भारतात लोकशाही पद्धतीने कायद्यावर आधारलेले राज्य साकार करणे हा संविधान समितीचा उदात्त हेतू होता. भारतीयांची मानसिकता, अस्पृश्यतेसारख्या वाईट प्रथा बंद करणे, समान संधीचा अधिकार अशी अनेक उद्दिष्ट्ये संविधान निर्मितीच्या वेळी समोर होती.  भारतीय घटनेला मूर्त स्वरूप देताना लोकशाही कशी असावी, पुढील अनेक वर्ष्यांच्या बदलत्या जीवनमानाप्रमाणे घटनेत तुरुस्तीची तरतूद, मानवी मूलभूत अधिकार, नागरिकांचे अधिकार आणि कर्तव्ये अश्या अनेक मुद्द्यांवर चर्चा झाली. भारताची घटना सर्वोत्तम व परिपुर्ण व्हावी यासाठी जगातील प्रमुख देशांच्या घटनेचा अभ्यास करून त्यातील उत्तम वैशिष्टयांचा समवेश भारतीय घटनेत करण्यात आला आहे. त्यातील काही प्रातिनिधिक संकल्पना व देश पुढील प्रमाणे आहेत. 'संसदीय लोकशाही'ची संकल्पना इंग्लंडच्या राज्यघटनेतून तर 'संघराज्याची' संकल्पना ही अमेरिका व कॅनडा या संघराज्याच्या राज्यघटनेतून भारतीय संविधानात घेण्यात अली आहे. तसेच "न्यायालयीन पुनर्विलोकनाची संकल्पना' अमेरिकेच्या राज्यघटनेतून भारतीय राज्यघटनेला मिळाली आहे. जर्मनीतील वायमार प्रजासत्ताक घटनेवर आधारीत 'आणीबाणीचा' समावेश आपल्या संविधानात दिसतो तर दक्षिण आफ्रिकेच्या घटनेतील "घटना दुरुस्ती"ची संकल्पना भारतीय राज्य घटनेचा भाग बनली आहे. भारतीय संविधानातील 'मूलभूत हक्कां'ची संकल्पना  ही अमेरिकन स्वातंत्र्य युद्धाचा जाहीरनामा व फ्रान्सच्या जनतेने मिळवलेली  सनद  यावर आधारित आहे. तर 'मार्गदर्शक तत्वां'ची संकल्पना आयर्लंडच्या घटनेतून स्वीकारण्यात आलेली आहे. सातव्या परिशिष्टातील ३ सूचीची संकल्पना ही ऑस्ट्रेलियाच्या राज्यघटनेतून स्वीकारली आहे.  

भारतीय संविधान परिपूर्ण करण्याच्या उद्देशाने वेळोवेळी संविधानात सुधारणा करण्यात आल्या आहेत घटनेच्या मूळ गाभ्याला धक्का न पोहचवता घटना दुरुस्तीची तरतूद घटनेत केलेली आहे. १९७६ च्या ४२ व्या घटनादुरुस्तीनुसार घटनेच्या सरनाम्यात "समाजवादी" व "धर्मनिरपेक्ष" या शब्दांचा समावेश करण्यात आला. संविधानात कायदे करण्याचा अधिकार हा भारतीय संघराज्याला व त्यातील राज्यांना बहाल केलेला आहे. संविधानातील ३ सुचिंमध्ये कोणत्या विषयावरील कायदे केंद्र, राज्य सरकारला करण्याचे अधिकार आहेत हे स्पष्ट नमूद करण्यात आले आहे, तसेच केला जाणारा प्रत्येक कायदा हा संविधानाला व त्यातील तरतुदींना धरून असावा हे अनिवार्य करण्यात आले आहे.  संविधानास धरून नसलेला कोणताही कायदा हा अवैध ठरविण्याची तरतूदही संविधानात आहे. काळाची गरज ओळखून संविधान दुरुस्तीद्वारे सन  २००२ रोजी घटनेत कलम २१ अ चा अंतर्भाव करण्यात आला व त्या नुसार ६ ते १४ वयोगटातील मुलांकरिता शिक्षण हा स्वातंत्र्याचा मूलभूत हक्क बनविण्यात आला. सदर घटना कलम २१ अ नुसार माजी पंतप्रधान मा. मनमोहन सिंग यांनी शिक्षणाच्या अधिकाराचा कायदा राष्ट्रास समर्पित केला. भारतीय संविधानाच्या ३ऱ्या भागात मूलभूत हक्कांची नोंद करण्यात अली आहे आणि माननीय सर्वोच्च न्यायालयाला आर्टिकल ३२ नुसार मूलभूत हक्कांची अंमलबजावणी आणि रक्षण करण्याच्या हेतूने पालकत्व बहाल करण्यात आले आहे, म्हणजेच यापैकी कोणत्याही मूलभूत हक्कांची पायमल्ली झाल्यास सर्वोच्च न्यायालयाकडे दाद मागण्याची तरतूद आहे. भारतीय संविधान हे आचार, विचार, श्रद्धा, धर्म आणि उपासना याचे स्वातंत्र्य व सामाजिक, आर्थिक आणि राजकीय न्याय तसेच सर्वांना  देते तर सामान दर्जा आणि संधी यांची शाश्वती देते. निवडणूकिंची पद्धत निश्चित करून कायद्याने सज्ञान म्हणजेच १८ वर्षावरील प्रत्येक नागरिकाला मतदानाचा अधिकार भारतीय संविधानाने दिलेला आहे. जगातील अनेक राज्यामध्ये अजूनही स्त्रियांना मतदानाचा अधिकार नाही परंतू सामान संधीचा अधिकार आणि लैंगिकतेवर भेदभावाला बंदी या तत्वांप्रमाणे संविधाना निर्मितीपासूनच स्त्रियांना मतदानाचा हक्क बहाल केलेला आहे.  भारतीय संविधानातील तरतुदी संबंधित अधिकारांचे रक्षण, राष्ट्राची प्रतिष्ठा व अखंडता अबाधित राखणे तसेच हक्कांचे रक्षण करणे आणि भारतात लोकशाहीचा व लोकांचा आदर सुनिश्चित करतात.  भारताचे संविधान हे जगातील सर्वात मोठे लिहीत संविधान असून ते जगातल्या मोठ्या सामाजिक दस्तावेजांपैकी एक आहे. 

भारताच्या संविधाचा एक भाग म्हणजे त्याची प्रस्तावना! प्रस्तावना ही कायद्याच्या दृष्टीने संविधानाचा भाग मानण्यात येत नसली, तरीही ही प्रस्तावना संविधानाची उद्दिष्ट्ये आणि संविधान निर्मात्यांचा दृष्टिकोन स्पष्ट करते. संविधानाच्या प्रस्तावनेचा मुक्त मराठी अनुवाद पुढील प्रमाणे आहे:
                                     " आम्ही भारताचे लोक, भारताचे एक सार्वभौम,
                                       समाजवादी धर्मनिरपेक्ष लोकशाही गणराज्य घडण्याचा
                                       व त्याच्या सर्व नागरीकांस :
                                                   सामाजिक, आर्थिक व राजनैतिक न्याय:
                                                  विचार, अभिव्यक्ती, विश्वास, श्रद्धा
                                                                     व उपासना यांचे स्वातंत्र्य:
                                                                   दर्जाची व संधीची समानता:
                                         निश्चितपणे प्राप्त करून देण्याचा
                                         आणि त्या सर्वांमध्ये व्यक्तीची प्रतिष्ठा
                                                        व राष्ट्राची एकता आणि एकात्मता
                                                         यांचे आश्वासन  देणारी बंधुता
                                                         प्रवर्धित करण्याचा संकल्पपूर्वक निर्धार करून:
                                         आमच्या संविधानसभेत
                                         आज दिनांक सव्वीस नोव्हेंबर, १९४९ रोजी
                                         याद्वारे हे संविधान अंगीकृत आणि अधिनियमित
                                         करून स्वत:प्रत अर्पण करत आहोत."

सदरच्या प्रस्तावनेतून एक गोष्ट स्पष्ट होते की संविधानाचा गाभा हे "आम्ही लोक" म्हणजे देशाचे नागरिक आहेत आणि संविधान निर्मात्यांचा दृष्टीकोन हा कायद्यावर आधारलेली लोकशाही व नागरिकांच्या हिताचे रक्षण हा असल्याचेही स्पष्ट झाले आहे. १९४९ च्या नोव्हेंबर महिन्यात तयार झालेले संविधान हे २६ जानेवारी १९५० रोजी अमलात आले .  

यामुळेच २६ जानेवारी नुसताच सुट्टीचा दिवस नसून प्रजासत्ताक दिन म्हणून त्याला एक विशेष महत्व आहे. याच दिवशी आपले परिपूर्ण संविधान अंमलात आणले गेले. हा लेख लिहिण्याचा उद्देश हा वरवरची देशभक्ती किंवा देशाभिमान दाखविण्याचा नव्हे तर जगातील एका सर्वात मोठ्या संविधानाशी तोंडओळख करून देणे हा आहे. भारताच्या नटलेल्या विविधतेला कलात्मक आणि कौशल्यपूर्ण पध्धतीने एकत्र बांधणार्या व स्वातंत्र्याला नियमांची चौकट घालणाऱ्या एका सर्वात मोठ्या लिखित राज्यघटनेशी ओळख सोप्प्या भाषेत करून देण्याच्या उद्देशाने हा लेख लिहिलेला आहे. सुट्टीची मजा घेता घेता पुढच्या पिढीपर्यंत संविधानाचे महत्व आणि महानता पोहोचवावी या सामाजिक बांधिकलीमधून हा छोटासा प्रयत्न .

तळटीप : संविधानातील प्रत्येक परिशिष्ट, सूची हा स्वतंत्र लेखाचा विषय आहे. परंतु सदर लेखात संविधानाची मोघम माहिती सोप्या भाषेत करून देण्याचा प्रयत्न केलेला आहे.

Wednesday, 11 October 2017

सकाळ :

एक सकाळ सजलेली, नवी आशा ल्यालेली 
रवीकिरणात सजलेली, लख्ख प्रकाशात न्हालेली 

प्रेमाने तिने शिकवलेली, अंतर्मनात मग गवसलेली
स्वछ विचार पेरणारी, अलगद शांत करणारी

भीती, मरगळ चिंता सगळी, हळूच कवेत घेणारी
प्रेम विश्वास उत्साहने, मनावर रुंजी घालणारी

भाषेविणं जरी बोलणारी, तरी मनापर्यंत पोहोचणारी
स्वछ विचार पेरणारी, जगण्याची ऊर्जा पुरवणारी. 

Monday, 11 September 2017

शोध गोष्टीचा - भाग अखेरचा

मित्रांच्या कट्ट्यावर गोष्ट मिळते हा म्हणे तिचा अनुभव. मग काय हा पारीयाय सोप्पा होता. तिने जाहीर केलं की मला स्टोरी हवीये हटके पटापट विषय सांगा. मग काय मित्रांच्या अड्ड्याला एक विषय मिळाला. सनसनाटी खोज सारखी तू बडबडणार का? इथपासून  "गोष्ट देता का कोणी गोष्ट" वगैरे पर्यंत खूप चर्चासत्र झाली.
एका मैत्रिणीने तर सांगितलं की लिखाण ही कला आहे शोधून सापडत नाही तर गोष्ट प्रसवावी लागते, कोणतीही नवनिर्मिती होताना वेदना होतातच तेच लक्षण असत नवनिर्मितीच.  म्हणजे कविता,गोष्ट होते, कलाकाराला कला शोधावी नाही लागत. आणि तुला शोधावी लागतेय म्हणजे तुझ्यातली कलाकार हरवलीय.
हे ऐकून माझी गोष्ट मैत्रीण खूपच हळवी झाली, जणू तिच्या आयुष्याचा आता काहीच उपयोग नाही. तिच्या आयुष्यच म्हणे ध्येय हेच आहे की काहीतरी हटके शोधायचं आणि शॉर्ट फिल्म बनवायची वेगळ्या आणि हटके स्टोरी साठी ती मेहेनत पण खूप घेत होती. पण तिला हल्लीच कळलेल्या किंवा तिच्या मैत्रिणीने शिकवलेल्या तत्वज्ञानाप्रमाणे तिला गोष्ट शोधावी लागतेय म्हणजे तिच्यातली कला संपलीय.
हे सांगताना ती रडत होती आणि मला मी  हे ऐकून मी दात काढून हसल्याच मला आठवतंय. खूप चिडली  माझ्यातली काल संपली हेच खर म्हणूनच सगळे टिंगल करतात माझी. मला आताही खूप हसायला येत होत (नशीब आम्ही फोन वर बोललो समोर असतो तर तिने माझी बत्तीशी घशात घातली असती) तर, मी माझं हसणं रोखून तिला समजावलं अस काही नसत ग. कला संपली वैगरे अतिच होतंय. मूर्ख आहे तुझी मैत्रिणी. तर म्हणे नाही संपलीच आहे, माझी स्वप्न, माझं ध्येय सगळंच संपलं आणि मग आता जगण्याला काही अर्थ नाहीच. ही अशी बडबड तिची जवळ जवळ आठवडाभर चाललेली तिला समजावताना नाकात दम आले आमच्या. पण ती आता डिप्रेशन मध्ये जाईल अशी भीती वाटायला लागली. मग तिच्या एका मित्राने शक्कल तो तिला म्हणाला कला संपली धरून चाल संपली. पण म्हणजे होती ना? आणि जी गोष्ट संपू शकते ती replenish होऊ शकते ना? त्यावरून तर तिने गोंधळ घातला कला काही स्टॊक  नाहीये replenish करायला.
गोष्टी खूपच हाता बाहेर जात होत्या, तस आम्ही ग्रुप वर तिला समजावलं राणी जर कला वस्तू नाहीये तर ती संपेल कशी आणि संपत असेल तर ती replenish करता येतेच. मग माझ्या लक्षात आलं की, ती आता आतून हललीये तिच्याशी वाद घालण्यात अर्थच नाहीये मग काय. तिची एक मैत्रीण आणि मी प्रयोग केला. त्याला आम्ही नाव दिल replenishing art/ creativity. आम्ही दोन दिवस तिला console केलं. आम्हाला सिरियसनेस कळलाय हे तिला पटवलं ती बिचारी आहे हे आम्हाला पटलंय असाही तिला विश्वास दिला.
मग माझ्या वाचण्यात आलेल्या placebo effect चा तिच्यावर प्रयोग करायचा ठरवलं आम्ही. तिच्या त्या मैत्रिणीने भरपूर चॉकलेट्स तिला गिफ्ट केली आणि सांगितलं creativity जागवण्याचा हमखास मार्ग म्हणजे चोकोलेट्स. काही टुकार आर्टिकल्स google करून तिला ती वेगवेगळ्या source कडून  मिळतील अशी सोय केली. चॉकलेट्स संपतायत अस तिच्या आईकडून कळल्यावर मग प्रयोग नंबर २ सुरु झाला.
मी आणि  तिच्या एका मैत्रिणीने एक लेख लिहिला आणि त्या मैत्रिणीच्या एका मित्राच्या नावाने ग्रुप वर फॉरवर्ड केला. त्यात मानसिक संतुलन, स्थैर्य आणि ताकद परत मिळवण्याचे काही नुस्के होते. आणि अनुभव म्हणून एका चित्रकाराचं उदाहरण दिलेलं.

एका चित्रकाराला खूप डिप्रेशन आलं होत कारण त्याने काढलेलं कोणतच चित्र त्याच्या मनास येत नव्हतं. माझ्यातली कला संपली आणि मला चित्रकार म्हणवून घ्यायचा अधिकार नाही म्हणून त्याने चित्र काढणंच  बंद केलं. सारखा हाच विचार करून त्याच्या मनालाही पटल की चित्र काढणं आता काही त्याला जमणार नाही. त्याचा बायकोने खूप समजावयाचा प्रयत्न केला पण तो काही हातात ब्रश धरायला तयार नाही. मग त्याला एक मोठा संत भेटला त्याने त्याला सांगितलं की तू meditation कर, ब्रश रंग घेऊन बस आणि तुझा हा डिप्रेशन चा प्रवास रंगव. तुझ्या मनात जी भावना असेल तो रंग कॅनवास वर उमटव. सुरुवातीला त्याला तो वेडेपणा वाटला, पण त्याने तो प्रकार सुरु केला. काही दिवसात त्याच मन शांत झालं आणि कॅनव्हस वर नवरस उतरले होते रंगांच्या माध्यमातून.
काही दिवसांनी तो चित्रकार त्या संतांकडे गेला त्याला ते चित्र दाखवलं आणि विचारलं हे कस झालं? माझी कला तर संपलेली. त्यावर त्या संताने जे सांगितलं ते खूप महत्वाचं होत. त्याने सांगितलंकी, " अरे वेड्या कला हृदयात असते ती कधी संपत नसते. मी तुला meditation करायला सांगितलं त्यामुळे काही क्षण तू त्या विचारातून मुक्त झालास आणि मग जे सुचेल ते काढ म्हटलं तुझ्यात कला आणि creativity देवानेच दिलीये. ती कशी कमी होईल? चुकतहोतं ते तू कलेची साधना नकरणं. स्वतःवरचा विश्वास हा कोणत्याही कलाकाराचा मोठा support असतो. देवाने दिलेली कला संपत नसते तर कमी पडत असतो तो विश्वास स्वतःवरचा, स्वतःच्या ताकदीवरचा आणि प्रयत्न कमी पडतात. हे खरंय की योग्य वेळ येईपर्यंत काहीच घडत नसतं पण ती वेळ कधी येणार हे आपल्यालामाहीत नसतं,  म्हणून मग आपण आपले काम सातत्याने, प्रामाणिकपणे करत राहायचं आणि विश्वास ठेवायचा स्वतःवर आणि निसर्गावर मग ती वेळ येतेच आणि तुम्हाला हवे ते मिळतेच.

मग आम्ही मेडिटेशन चे फायदे तिच्याशी discuss केले. वेगवेगळ्या प्रकारे तिला सुचेल ते उतरवं अस कानावर पडेल याची सोय केली. आणि मग महिन्याभाराच्या शांततेनंतर तिने अचानक फोन केला. विषय मिळाला. लिहायला सुरुवात केलीये. ग्रुप dissolve केलाय.

हे वाचून कटकट संपली, गंगेत आमची घोडी न्हाली अस वाटलं आणि पुढच्याच क्षणी हा प्रवास संपल्याची जाणीव झाली. शोध गोष्टीचा हा एक प्रवास होता आणि तो संपला.रीझल्ट चांगला असेलच पण हा प्रवास संपल्याची रुखरुख लागली.

भाग अखेरचा : धडा अजून एक

स्वतःवरचा विश्वास कधीच कमी होऊ द्यायचा नाही. काळोखातही एक एक स्पेट पुढचं दिसतच आणि जेव्हा असा काळोख येतो तेव्हा खचून न जात एक एक स्टेप पुढे जायचं कारण devine time काय असेल आपल्याला माहीत नाही मग प्रयत्न करत राहायचं वेळ आली की हव ते मिळतच. निसर्गाकडे खूप आहे आणि निसर्ग ते द्यायला उत्सुक असतो आपण नम्रपणे मागितलं पाहिजे आणि वाट पहिली पाहिजे.
तर आमच्या शोध प्रवासाची साठाउत्तराची कहाणी पाचाउत्तरी सुफळ संपूर्ण.
(तिला तिची गोष्ट, मला माझं वाचन,  छान मित्र मैत्रिणी, आणि सगळ्यांना काही ना काही धडे मिळून हा प्रवास सुफळ संपूर्ण )



शोध गोष्टीचा : भाग ५

गोष्टीचा शोध निरनिराळी वळण घेत होता. तर दोन आठवड्यांनी जेव्हा आमची ऍडमिन  finally ग्रुप मध्ये परत ऍड झाली तेव्हा परत ग्रुप मध्ये जीव आला. परत एकदा ग्रुप ऍक्टिव्ह झाला. सुरु झाला परत शोध गोष्टीचा.  मग पुढचे दोन आठवडे खूपच मनापासून चर्चा झाली. एक सुंदर माहितीचा कोष तयार झाला. विषय होता स्त्री भ्रूण हत्या. विविध विषयातील तज्ज्ञांनी भरलेल्या या ग्रुप मध्ये चर्चा सुरु झाली.एकीचं मत होत की शहरात असे चाळे  दाखवून काय फायदा? ह्या गोष्टी मुंबईत होत नाहीत. त्यावर एका मित्राने एक  पोस्ट केला. मुंबई आणि परीसरातील स्त्री भ्रुण हत्येच्या केसेस, त्यातील स्वयंसेवक (activists ) अशी संपूर्ण माहित्ती समोर ठेवली. मीही काही केसेस आणि PCPNDT कायदा आणि तरतुदी यांची माझ्या ज्ञानाप्रमाणे भर घातली. एका अनुभवी डॉक्टरने त्याच्या ओळखीत घडणाऱ्या काही गोष्टीवर प्रकाश टाकला. अश्या पेशंट्स ची मानसिकता एका counselor मैत्रिणीने उलगडण्याचा प्रयत्न केला.

डॉक्टरी पेशाचा मांडलेला  बाजार, लोकांची चुकीची वृत्ती, कोती मानसिकता या मध्ये भरडल्या जाणाऱ्या महीलांपासून ते दुसऱ्या एका मत्रिणीच्या घरी काम करणाऱ्या काकूंच्याभंडावून सोडणाऱ्या तत्वज्ञानापर्यंत सगळ्यावर चर्चा झाली. त्या काकूंनच म्हणणं अस होत की, " पोटचा गोळा कोणी मारून टाकत नाही पण २ मुलींच्या लग्नासाठी हुंडा जमा करताना नाकात दम येणारेत, आणि नाही झाला हुंडा जमा तर बिजवर, लुळा, मोठाड कशाही माणसाशी लगीन लावावं लागेल मग तिची रोज माझ्यासारखी अवस्था होणार. कधी काळचा गोरा रंग आणि रूप सुजलेल्या चेहऱ्यामुळे आणि नवर्याच्या संशयी स्वभावामुळे रोज पदर आड लपवावे लागेल आणि स्वतःहून फक्त ५-६ वर्षांनी लहान असलेल्या मुलीची आई व्हावं लागेल. तिच्या नवर्याच्या रूपात जर असाच नराधम मिळाला तर स्वतःची इज्जत वाचवणं कठीण त्यापरीस ती जन्माला न येताच मेलेली नाही का बरी?. माझ्या मैत्रिणीने तिला समजवायचा प्रयत्न केला तर म्हणे, "तक्रार कोणाकडे नोंदवायची? दुसरा पुरुष? वर्दीतील झाला तरी मळके कपडे बघून आमच्याशी वागायची पद्धत बदलते  बाय". तिला समजावलं अग तुम्ही गप्प राहाता म्हणून तुमच्या धन्याच भागत तर म्हणे, "मग काय रोज भांडण करून मार खायचा? की आपल्या पोटची नसली म्हणून वयात आलेली मुलगी बाप नावाच्या पुरुषाच्या हातात सोडून जायचं पळून? वर म्हणे तुमच्यासारखी नाती नसतात बाय सगळी. आम्ही राहतो तिथे फक्त दोन प्रकार असतात बाई आणि बाप्या ! आणि प्रत्येक घरात एका बाईला सोसावं लागतंच तरच बाकीच्या पोरी सुरक्षित राहतात. असं उघड जीण देण्यापरीस मारलेलं काय वाईट?"

यावर आमची खूप साधक बाधक चर्चा झाली (त्या हाती लागलेल्या ज्ञानाचा वापर उकृष्ट केला जातोय त्याबद्दल नंतर कधीतरी). तर ग्रुप मधील एकाने मांडलेल्या प्रस्तावाने आम्ही सगळे हुरळून गेलो की इतका गंभीर विषय विनोदातून पोचवून जागृती करायची.

 you tube वर सध्या गाजणाऱ्या मालिकांची चर्चा सुरु झाली आणि मग  you tube वर तुझा चॅनल सुरु कर आणि तिथे एक एक सिरीज पोस्ट कर असा सल्ला गोष्ट मैत्रिणीला दिला. ह्या चर्चेत तिचा अमूल्य वाटा  आहे हे वेगळं सांगायची गरज नाहीच. ही आयडिया आम्हालाच इतकी आवडली की वाटलं, गोष्टीचा शोध संपला. she started living  happily ever after  वैगरे लिहावं लागेलं आता.

पण आमचा अंदाज सपशियल चुकला. कारण एक सुंदर सकाळी गोष्ट मैत्रीण (आमची admin ) ने एक पोस्ट टाकली. " एका सुंदर विषयाला सुरेख मांडण्याच्या कल्पनेसाठी सर्वांचे आभार. पण या ग्रुप चा उद्देश हा गोष्टीचा विषय शोधणे हा आहे आणि आता आपण परत त्याकडे वळूयात". प्रत्येकातील creativity ला सलाम.

हे वाचून आम्हाला ग्रुप चा भविष्य परत खडतर असल्याची जाणीव झाली.
म्हणजे परत ग्यानबा  तुकाराम.